Trong những năm qua, hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Nhật Bản trong lĩnh vực y tế dự phòng, thông qua Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), đã mang lại nhiều kết quả quan trọng, góp phần nâng cao năng lực hệ thống y tế, tăng cường khả năng ứng phó với dịch bệnh và đảm bảo an ninh y tế quốc gia.
Với vai trò là đơn vị đầu mối trong lĩnh vực dịch tễ học và phòng chống bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương đã trực tiếp tiếp nhận, triển khai và phát huy hiệu quả các nguồn viện trợ, hỗ trợ kỹ thuật từ phía Nhật Bản.
Hỗ trợ kịp thời trong phòng chống đại dịch COVID-19
Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 gây ảnh hưởng nghiêm trọng trên toàn cầu, Chính phủ Nhật Bản đã dành cho Việt Nam sự hỗ trợ kịp thời và thiết thực cả về vật chất và kỹ thuật.
Cụ thể, Nhật Bản đã viện trợ hơn 7 triệu liều vắc xin AstraZeneca, cùng với 1.600 hòm tích lạnh, nhiều vật tư tiêm chủng, sinh phẩm xét nghiệm và test nhanh chẩn đoán. Đây là nguồn lực quan trọng giúp Việt Nam đẩy nhanh tiến độ tiêm chủng và mở rộng năng lực xét nghiệm trong giai đoạn cao điểm của dịch.
Bên cạnh đó, các chuyên gia Nhật Bản đã phối hợp chặt chẽ với Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương để:
- Hỗ trợ thiết lập và chuẩn hóa quy trình xét nghiệm SARS-CoV-2
- Chuyển giao kỹ thuật giải trình tự gen nhằm theo dõi sự biến đổi của virus
- Tăng cường năng lực phân tích dịch tễ học phân tử
Những hỗ trợ này đã góp phần giúp Việt Nam chủ động phát hiện sớm các biến thể mới, kiểm soát hiệu quả dịch bệnh và giảm thiểu tác động tiêu cực của đại dịch.
Dự án nâng cao năng lực hệ thống phòng xét nghiệm y tế (2017–2023)
Một trong những chương trình hợp tác tiêu biểu giữa hai Chính phủ là dự án “Nâng cao năng lực cho hệ thống phòng xét nghiệm y tế về an toàn sinh học và xét nghiệm tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm tại Việt Nam, Lào và Campuchia”, do JICA tài trợ với tổng kinh phí hơn 3,3 triệu USD.
Mục tiêu dự án
Dự án hướng tới mục tiêu tổng thể là:
- Nâng cao năng lực an toàn sinh học và an ninh sinh học trong hệ thống phòng xét nghiệm y tế
- Tăng cường khả năng phát hiện, chẩn đoán các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm
- Xây dựng hệ thống xét nghiệm bền vững, có khả năng đáp ứng nhanh với các tình huống dịch bệnh khẩn cấp
Nội dung triển khai
Các hoạt động của dự án được triển khai đồng bộ trên toàn hệ thống, bao gồm:
- Đào tạo, tập huấn chuyên môn cho cán bộ xét nghiệm
- Cung cấp và nâng cấp trang thiết bị phòng thí nghiệm
- Xây dựng hệ thống đảm bảo chất lượng xét nghiệm thông qua ngoại kiểm
- Phát triển các chương trình đào tạo liên tục
Kết quả đạt được
Dự án đã mang lại nhiều kết quả nổi bật:
- Gần 500 cán bộ từ các Viện VSDT/Pasteur và 10 Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) được đào tạo về kỹ thuật xét nghiệm và an toàn sinh học cấp III
- 16 cán bộ được đào tạo chuyên sâu tại Nhật Bản, trở thành lực lượng nòng cốt trong hệ thống
- Nâng cao năng lực xét nghiệm tại tuyến địa phương thông qua việc hỗ trợ trang thiết bị thiết yếu
- Thiết lập hệ thống ngoại kiểm giúp chuẩn hóa chất lượng xét nghiệm trên phạm vi toàn quốc
- Xây dựng 04 chương trình đào tạo liên tục về chẩn đoán bệnh truyền nhiễm
Đặc biệt, dự án đã hỗ trợ toàn diện để thiết lập và đưa vào vận hành phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp III tại Viện Pasteur TP. Hồ Chí Minh. Đây là một bước tiến quan trọng, giúp khu vực phía Nam chủ động hơn trong việc xét nghiệm và nghiên cứu các tác nhân gây bệnh nguy hiểm, thay vì phải gửi mẫu về tuyến trung ương như trước đây.
Dự án nâng cao năng lực phục hồi y tế và đảm bảo an ninh y tế sau đại dịch COVID-19 (2024–2026)
Tiếp nối thành công của các chương trình hợp tác trước đó, Chính phủ Nhật Bản tiếp tục tài trợ dự án “Nâng cao năng lực phục hồi y tế và đảm bảo an ninh y tế trong và sau đại dịch COVID-19 tại Việt Nam” với tổng vốn hơn 2,45 triệu USD.
Mục tiêu dự án
Hỗ trợ kỹ thuật thông qua việc cung cấp thiết bị cho Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương nhằm tăng cường năng lực xét nghiệm, phát hiện sớm các dịch bệnh có nguy cơ bùng phát, tăng cường năng lực phân tích dự báo dịch của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương nói riêng và hệ thống y tế dự phòng nói chung, góp phần đảm bảo an ninh y tế toàn cầu sau đại dịch COVID-19Nội
Tiến độ triển khai
Dự án đã được hai Chính phủ ký kết Công hàm trao đổi và Thỏa thuận viện trợ vào cuối năm 2023. Hiện nay, các thủ tục mua sắm đấu thầu đã được tiến hành và các trang thiết bị sẽ được bàn giao tại Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương trong năm 2025 và 2026.
Ý nghĩa của dự án
Dự án có ý nghĩa quan trọng trong việc:
- Chuyển đổi từ mô hình ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa dịch bệnh
- Nâng cao năng lực hệ thống y tế trong bối cảnh các dịch bệnh mới nổi ngày càng gia tăng
- Tăng cường khả năng phối hợp quốc tế trong giám sát và kiểm soát dịch bệnh
Đánh giá chung về hiệu quả hợp tác cấp Chính phủ
Các chương trình hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Nhật Bản trong lĩnh vực y tế dự phòng đã mang lại những kết quả toàn diện và bền vững:
- Nâng cao rõ rệt năng lực xét nghiệm, đặc biệt trong lĩnh vực an toàn sinh học cấp cao
- Tăng cường khả năng phát hiện sớm và kiểm soát các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm
- Phát triển hệ thống đào tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao
- Cải thiện cơ sở hạ tầng và trang thiết bị phòng thí nghiệm
- Góp phần quan trọng vào thành công trong phòng chống đại dịch COVID-19 tại Việt Nam
Đặc biệt, nhiều lĩnh vực trước đây còn hạn chế như phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp III, giải trình tự gen và giám sát dịch tễ học phân tử đã được nâng cao đáng kể nhờ sự hỗ trợ từ phía Nhật Bản.
Định hướng hợp tác trong thời gian tới
Trong thời gian tới, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương mong muốn tiếp tục nhận được sự hỗ trợ từ Chính phủ Nhật Bản thông qua JICA, tập trung vào các lĩnh vực:
- Nâng cao năng lực xét nghiệm và nghiên cứu công nghệ cao
- Tăng cường hệ thống giám sát và dự báo dịch bệnh
- Phát triển vắc xin và sinh phẩm chẩn đoán
- Củng cố hệ thống y tế dự phòng theo hướng hiện đại và bền vững
Hợp tác giữa hai Chính phủ được kỳ vọng sẽ tiếp tục phát triển sâu rộng nhằm xây dựng hệ thống y tế dự phòng hiện đại, bền vững, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nâng cao năng lực ứng phó với các thách thức y tế trong tương lai.